Woord van de dag (25)

Hurenkind und Schusterjunge.

Duits voor 'hoerenjong en schoenlappersknecht', typografische fenomenen die we in het Nederlands al eens 'weduwe en weeskind' noemen. Een hoerenjong of weduwe (Engels: widow) is de laatste regel tekst van een alinea die toevallig op de volgende pagina terechtkomt en daar alleen staat. Een weeskind (Engels: orphan) is het omgekeerde, de eerste regel van een alinea die nog op de vorige pagina staat. Tegenwoordig vermijden tekstverwerkers deze onhandige en lelijke toestanden, maar dat neemt niet weg dat het heerlijke woorden zijn die je niet bepaald in de typografie verwacht. Daar zou je eerder denken aan zetspiegel, snijwit, kapitaal en onderkast, wat respectievelijk staat voor het bedrukte deel van een blad zonder kop- en voetregel, de witruimte tussen de zetspiegel en de - afgesneden - buitenkant van een boek, hoofdletters en kleine letters.


Ook het Duits heeft nog meer heerlijke jargonwoorden uit de typografie: een Fisch is een zetletter die in het verkeerde bakje is beland, een Zwiebelfisch (ajuinvis) dan weer een letter van een verkeerd lettertype die per ongeluk in een tekst is gebruikt (zie de g in ongeluk), Hochzeit (huwelijk) noemt men een per abuis dubbel geplaatst woord of dito regel en een Leiche (lijk) is een letter die of een woord dat verdwenen is uit de tekst, een lijk wordt 'begraven' in de correctie. Maar het mooist vind ik Gießbach (stortbeek), waarmee de Duitse drukker de witruimte tussen woorden bedoelt wanneer die over verschillende regels een lijn vormt. Nooit opgevallen dat je op bepaalde pagina's gemakkelijk wordt 'meegesleurd' naar een lager liggende regel? Fransen hebben het over lézardes, 'scheuren', en Italianen over canaletti, kanaaltjes. Dat lijkt alsof de drukker ze er met opzet heeft in gemanoeuvreerd.

En dan hebben we het nog niet eens over Gänsefüßchen (aanhalingstekens) gehad!

Woord van de dag (24)

Вокзал.

(Uit te spreken als 'vakzal')

Russisch voor 'treinstation', genoemd naar de Londense Vauxhall Pleasure Gardens. De allereerste trein op Russisch grondgebied reed van Sint-Petersburg naar de lusthoven in Pavlovsk. Een treinstation was indertijd niet enkel bedoeld om kaartjes te kopen en een Starbucks te kopen, maar ook voor concerten en dergelijk tijdverdrijvend amusement. De naam ging over op de treinstations die overal te lande gebouwd werden, ook al viel er bitter weinig te feesten. De Vauxhall Pleasure Gardens in Londen kregen trouwens pas in 1838, een jaar na de Russische spinoff, een treinstation. De Russen haalden hun mosterd dus uit Vauxhall, maar spraken dat wel à la russe uit. In Bergen is er overigens een Waux-hall en in Brussel een Vauxhall.

In Sint-Petersburg vind je een Балтийский вокзал (Baltijskij vakzal, Baltisch station), een Витебский вокзал (Vitjebskij vakzal, station richting het Wit-Russische Vitebsk), een Варшавский вокзал (Varsjavskij vakzal, Warschaustation), een Финляндский вокзал (Finljandskij vakzal, Finlandstation), een Приморский вокзал (Primorskij vakzal, Primorskstation), een Ладожский вокзал (Ladozjski vakzal, Ladogastation) en natuurlijk een Московский вокзал (Maskovskij vakzal, Moskoustation).

De naam Vauxhall is op zijn beurt afkomstig van Faulke's Hall, de woonplaats van de dertiende-eeuwse officier Falkes de Breauté. Dat werd via Foxhall het huidige Vauxhall.

Woord van de dag (23)

Bécs.

Uit te spreken als 'beetsj'. De Hongaarse naam voor Wenen, de hoofstad van Oostenrijk (en vroeger van het Oostenrijks-Hongaarse rijk). Ook het Servokroatisch en Bosnisch gebruiken deze naam, geschreven als Beč. Hij stamt af van het Osmaanse Beç, dat 'steile helling' zou betekenen. Het feit dat Wenen een andere naam kreeg van de Hongaren in de 9de of 10de eeuw zou erop duiden dat het toen als stad niets te betekenen had. Het feit dat Wenen nadien in vele talen een eigen naam heeft gekregen, betekent dus ook dat het lange tijd een belangrijke stad is geweest: Wien in het Duits is Vienna in het Italiaans en Engels, Vienne in het Frans, Viena in het Spaans en Portugees, Wiedeń in het Pools, Viedeň in het Slovaaks en Videň in het Tsjechisch, Viyana in het Turks en Viin in het Ests, wat overigens ook 'wijn' betekent.

In het Sloveens zegt men tegen Wenen overigens Dunaj, wat sterk lijkt op de naam van de rivier die Wenen in tweeën deelt: de Donau.

Uitdrukking van de dag (8)

En død indianer i kano med blod, bæ og bræk.

Deens jargon voor 'een dode indiaan in een kano met bloed, kak en kots'. Geloof het of niet, deze formule is een van de vele waarmee je aan een pølsevogn, een Deense hotdogkraam, een hotdog met ketchup en mosterd bestelt. Een hotdog met enkel ketchup kan je een 'død indianer med lort i nakken' ofte een 'dode indiaan met stront in zijn nek' noemen. Een zogenaamde Franse hotdog, een worst die maar aan één kant uit een niet-opengesneden broodje komt piepen, is dan weer bekend als onder meer 'kæp i anus', 'tak in de reet'. Mayonaise doet men in Denemarken niet op de pølser en misschien maar goed ook. Kwestie van de fantasie binnen de perken - nu ja - te houden.

Woord van de dag (22)

Ymerdrys.

Een in Denemarken gegeten mengeling van roggebroodkruimels en bruine suiker, die met yoghurt of umer (Deens: ymer) wordt gegeten. Ymer is een soort eiwitrijke yoghurt waarvan de bereiding zowat tachtig jaar geleden werd uitgevonden. Het werd vernoemd naar Ýmir, de eerste reus in de noordse mythologie. Hij ontstond uit smeltwater van een gletsjer en laafde zich aan de uiers van Auðhumla, de oerkoe. Ik maak u geen blaaskes wijs. De koe op haar beurt likte aan zoute ijsblokken (we zitten in het noorden, remember), waaruit Búri voortkwam. Hij werd de vader van Borr en de grootvader van Odin, Vili en Ve. Deze drie broers vermoordden Ýmir, waarna zijn schedel werd gebruikt als hemeluitspansel, zijn knekels voor de bergen, zijn tanden voor de stenen, zijn haar voor de bomen, zijn hersenen voor de wolken en ga zo maar door. Het is eens een andere theorie dan die van die twee nudisten met die appel en die slang.

Weetje van de dag (9)

Jansen en Janssen uit de Kuifjestrips heten Uys en Buys in het Afrikaans, Skafti og Skapti in het IJslands (wat allebei overigens als [skafti] wordt uitgesproken), Thomson and Thompson in het Engels, Hernández y Fernández in het Spaans, Kadlec a Tkadlec in het Tsjechisch, Citserono kaj Tsicerono in het Esperanto, Tajniak i Jawniak in het Pools, Schultze und Schulze in het Duits, Clodius et Claudius in het Latijn, Tik wa Tak in het Arabisch, Biwer a Biver in het Lëtzebuergesch (Luxemburgs), ar Bras hag ar Braz in het Bretoens en in zowat alle andere talen, net als in het Frans, gewoon Dupond et Dupont.

Uitgelezen (2)

Zoals in de vorige post vermeld, is het tweede boek dat ik mag afvinken:

Solo van Roald Dahl.

Nog mooier en interessanter dan Boy, wellicht ook omdat er minder in gefantaseerd is. Solo gaat over Dahls tijd als koloniaal (olieleverancier voor Shell in Tanganyika) en als oorlogspiloot voor de RAF, waarvoor hij naar Kenia, Irak, Egypte, Libië en Griekenland ging. Donald Sturrock, de biograaf waarvan ook sprake in onderstaande post, wist ons gisteren tijdens een lezing te vertellen dat er veel meer gelogen is in Dahls autobiografie dan je zou denken, maar veel minder in de hoofdstukken waarvan je wel kan aannemen dat er een reukje aan zit. Mijn favoriete hoofdstuk is het laatste in Solo, als hij weer thuiskomt.

Ik voeg bij dezen ook nog een boek toe aan mijn leeslijst 2011: Verhalenverteller, het leven van Roald Dahl. Van Donald Sturrock dus. Gisteren gewonnen bij de door deBuren georganiseerde lezing in KANTL en vandaag er nog altijd even blij mee.

Uitgelezen

Vanaf nu ga ik ook de boeken die ik gelezen heb op deze blog laten verschijnen. Als ik zin heb, kan er zelfs een kleine beoordeling of samenvatting bij.
Het eerste boek dat in 2011 door mijn kiezen is vermalen, is:


Boy van Roald Dahl.

Een eenvoudige, zeer vlot lezende autobiografie met de sappigste en pijnlijkste momenten van zijn jeugd, thuis in Wales en op kostschool. Ietwat kinderachtig geschreven om het voor de jongere lezers ook begrijpelijk te houden, maar daardoor net plezierig. Er zit ook heel wat humor in die een 12-jarige wellicht wat minder snel oppikt. Het mooiste hoofdstuk is dat over de snoepwinkel, het pijnlijkste dat over de lijfstraffen in Repton, gepleegd door het schoolhoofd, dat later als aartsbisschop van Canterbury de Queen zou kronen. Dahl vraagt zich in een zeldzaam ernstig moment af wat hij moet geloven van de preek over vergevingsgezindheid:

"Dus hoe zat dat nu eigenlijk? vroeg ik mezelf steeds af. Preekten ze het ene om in de praktijk het andere te doen, deze dienaren van God?"

Of hoe zo'n vraag na decennia nog actueel kan zijn. Binnenkort komt er, naar aanleiding van de (serieuze) biografie van Donald Sturrock, een heruitgave van Boy en Solo, het boek over zijn leven in Afrika, o.a. als RAF-piloot. Dat is tevens het volgende boek op mijn lijstje.

Uitdrukking van de dag (7)

Strč prst skrz krk.

Tsjechisch en Slovaaks voor 'Steek je vinger in je keel'. Daarvoor heb je blijkbaar geen klinkers nodig, al gebiedt de taalkundige in mij wel te zeggen dat de r in elk woord de rol van klinker op zich neemt. Een beetje zoals de n in het Engelse conceive, dat je als [knsi:v] uitspreekt. Ook uit het Tsjechisch komt odčtvrtvrstvit (in het Slovaaks odštvrtvrstvit), 'het verwijderen van een vierde van een laag'. Ik vrees dat ik een stuk of vijf accenten ben vergeten te plaatsen, maar geen mens ten westen van het IJzeren Gordijn die daarom maalt.

Woord van de dag (21)

Schrulle.

Duits voor 'gril' of 'gek idee', maar ook voor 'oude taart', voor iemand die blijkbaar overloopt van grillen. Voor iemand die 'het oud zot' heeft dus.

Bovenstaande foto is een still uit de documentaire 'The Lift' van Marc Isaacs. Ik wou eigenlijk een still uit een documentaire die gisteren op tv was, 'Philip and his Seven Wives', over een Britse ex-rabbijn met zeven vrouwen (daar zat genoeg oud zot tussen), maar dit beeld heeft tenminste nog iets vrolijks. Vreugde viel er in de documentaire van gisteren niet echt te rapen.