Weetje van de dag (8)

In het uiterste zuidoosten van Rusland, op zo'n 500 km van Vladivostok, ligt een provincie zo groot als België en Luxemburg samen, het Joodse Autonome Oblast. Het werd in 1928 door Stalin aangeduid als de plaats waar de Joodse staat zou verschijnen - een eufemisme voor 'de plaats waar alle Joden naar gedeporteerd moesten worden'. Toen in 1948 Israël als Joodse staat werd opgericht, verdween zowat iedereen van Joodse afkomst uit het 'Еврейская автономная область' (Jevrejskaja aftonomnaja oblast') ofte 'ייִדישע אווטאָנאָמע געגנט' (jidisje avtonome gegnt), waardoor er tegenwoordig nog maar 1,22 procent van de bevolking Joods is. Ter illustratie: in New York is 13,5 procent Joods. Daar wonen trouwens ook meer Joden dan eender waar elders ter wereld in één stad, zelfs meer dan in Tel Aviv en Jeruzalem samen. Jaja.

Woord van de dag (20)

Banta.

Zweeds voor 'diëten'. Het is afkomstig van de naam William Banting, waarvan door het Engelse publiek gedacht werd dat het een werkwoord was. (Men zegt in het Zweeds ook wel bantning, 'het diëten'.) Banting was een eerst zwaar-, daarna lichtlijvige man die in 1863 zijn dieetmethode publiceerde: Letter on Corpulence Addressed to the Public. Daarin noemt hij zwaarlijvigheid 'that dreadful tormenting parasite on health and comfort'. Om u een idee te geven van zijn dieet: 's morgens placht hij zo'n 150 g vlees (niertjes ofzo), een grote portie thee of koffie en een koekje tot zich te nemen. 'Making together six ounces solid, nine liquid.' De rest van de dag bespaar ik u.

Woord van de dag (19)

Barack.

Niet enkel de voornaam van de president van een of andere iets grotere staat (Iran of Australië, geloof ik), maar ook - en bovendien al veel langer dan die president president is - Hongaars voor euh, voor, ja voor wat eigenlijk? Het is een verzamelterm voor zowel abrikoos als perzik. Abrikoos wordt ook wel sárgabarack ofte gele barack genoemd en perzik őszibarack of herfstbarack. Barack spreek je in het Hongaars wel uit als borotsk. Bovengenoemde vruchten heten ongeveer sjaargaborotsk en eussieborotsk. 't Is maar dat je geloofwaardig overkomt wanneer je je medetooghangers dit interessante klompje kennis wil bijbrengen.

Woord van de dag (18)

Russindisko.

Zweeds voor 'rozijnendisco'. Ongeveer hetzelfde als het Duitse Gammelfleischparty, 'bedorvenvleesfeestje'. Nog geen idee? Denk aan mannen van 39 die in net iets te strakke jeansjasjes met zichtbaar ingetrokken bierbuik en krampachtig genegeerde terugwijkende haarlijn een vrouw proberen binnen te doen die lelijk genoeg is om het te proberen, maar mooi genoeg om eruit te zien alsof ze haar schoonheid niet wil opgeven voor een zwangere buik. Een russindisko of Gammelfleischparty is een avond voor iets oudere mensen, een 30+-fuif, zeg maar, beoordeeld vanuit het standpunt van de onbeschaamd overmoedige jeugd. Daar behoor ik toevallig toe, dus mij hoor je niet klagen over deze heerlijke woorden. Of toch niet de eerstvolgende negen jaar!

Woord van de dag (17)

Akegbe.

Edo voor 'een man die zich ouder, jonger, rijker of armoediger voordoet dan hij eigenlijk is'. Een faker dus eigenlijk. Als je het niet als akegbé, maar als ákegbe uitspreekt, betekent het 'haarpluk die te dun is en te hoog begint op het hoofd van dienaars van de Oba, de koning van Benin' (niet gelogen). Ik vraag me af of er ook een begrip is voor een vrouw die zich ouder, jonger, rijker of armoediger voordoet dan ze eigenlijk is, of voor een haarpluk die te dik is en te laag begint op het hoofd van de dienaars van de Oba, de koning van Benin.

Weetje van de dag (7)

Voor wie zich na het lezen van de vorige post afvraagt wat Nynorsk en Bokmål zijn: wel, het zijn de twee talen die in Noorwegen gesproken worden. 'Het Noors' bestaat immers niet. Lange tijd werd er in Noorwegen in het Deens geschreven. Midden in de negentiende eeuw besloot de Noorse dichter-taalkundige Ivar Aasen in een romantische opwelling een taal te creëren die gebaseerd was op West- en Centraal-Noorse dialecten. De taal kreeg de naam Landsmål, landstaal. Zo wou hij het gewone volk een geschreven taal aanbieden.

Ongeveer tegelijkertijd begon de leraar Knud Knudsen de taal van de bourgeoisie te hervormen; deze taal bleef sterk tegen het Deens aanleunen en werd Riksmål (rijkstaal) genoemd.

In 1929 kreeg het Landsmål officieel de benaming Nynorsk (Nieuwnoors, hoewel het op aloude dialecten is gebaseerd) en werd het Riksmål met enige aanpassingen omgedoopt tot Bokmål (boekentaal). Natuurlijk hebben deze ontwikkelingen ook tot een soort taalstrijd geleid; zo zijn/waren er fervente voorstanders van het oorspronkelijke Riksmål en van het Samnorsk, een mengvorm van Nynorsk en Bokmål, en dus ook vurige tegenstanders van de twee varianten die tot op de dag van vandaag worden gesproken. In geschreven vorm wordt het vaakst (85%) Bokmål gebruikt, vooral in de steden, maar als gesproken taal is het Nynorsk wijder verspreid.

De verschillen zijn niet verwaarloosbaar: zo kent het Nynorsk in vervoegde werkwoorden vaak een klankverandering, die in de andere continentale Scandinavische talen niet voorkomt (ik kom wordt eg kjem, Bokmål en Deens: jeg kommer, Zweeds: jag kommer). Alweer iets bijgeleerd vandaag!

Woord van de dag (16)

Bjørnetjeneste.

Deens voor 'berendienst'. Een berendienst (Zweeds: björntjänst, Nynorsk: bjørneteneste, Bokmål: bjørnetjeneste, Duits: Bärendienst, Russisch: медвежья услуга, mjedvjezj'ja oesloega) is een goedbedoelde dienst die meer kwaad dan goed doet. Het dichtst in de buurt komt in het Nederlands een vergiftigd geschenk, hoewel dat niet noodzakelijk goedbedoeld is. De term berendienst komt uit de fabel van Jean de La Fontaine over de beer en de tuinman, waar de beer een vlieg van het gezicht van de slapende tuinman wil plukken... met een grote steen. De vlieg overleeft de uithaal niet, de tuinman jammer genoeg evenmin.

Weetje van de dag (6)

In Montefiascone, in de provincie Lazio (Rome) in Italië, wordt een witte wijn met een wel heel speciale naam gemaakt: Est! Est!! Est!!!. Volgens de overlevering kreeg de wijn zijn naam toen in 1111 de Duitse bisschop Johannes Fugger naar Rome reisde om de kroning van Hendrik V tot keizer van het Heilige Roomse Rijk bij te wonen. Hij stuurde zijn bediende Martin vooruit om een herberg te zoeken waar goede wijn werd geschonken. Indien Martin zo'n herberg vond, moest hij Est! (Latijn voor zoiets als Hier is het!) op de muur schrijven. In Montefiascone kwam Fugger echter een herberg tegen waar Martin Est! Est!! Est!!! op de muur geschreven had. Fugger hield halt, de wijn beviel hem zozeer dat hij Hendrik en zijn kroning liet voor wat ze waren en zich op een paar jaar tijd van de wereld zoop. Hij ligt begraven in Montefiascone, Martin liet op zijn zerk het volgende beitelen: Est Est Est Propter nimium est hic IO Defuk Dominus meus mortuus est. Dat betekent 'Est Est Est, na te veel Est is hier mijn meester Io(hannes) Fugger gestorven'.

Woord van de dag (16)

Ide.

Niet enkel Frans en Engels voor winde (de vis die in het Duits Aland, Orfe en Nerfling en in het Ests säinas wordt genoemd), maar ook Zweeds voor winterslaapplaats. Dat lijkt natuurlijk nergens naar, maar het is dan ook gebruikelijker in de uitdrukking att gå i ide, in winterslaap gaan. Voor winterslaap hebben de Zweden nog een ander woord: vinterdvala. Dat wordt in het Deens dvale of, wellicht verwant aan ide, hi.

Woord van de dag (15)

Aforho.

Edo voor een spel waarbij iemand iets (eetbaars) op de grond gooit en iedereen er zoveel mogelijk van probeert vast te grabbelen. Aangezien Edo in Nigeria gesproken wordt, lijkt het er niet op dat dat een spel is waarvoor je capaciteiten nodig hebt die je in een vadsige luxeconsumptiemaatschappij als de onze ontwikkelt. Een goede vertaling lijkt me 'hongersnoodje'.

Weetje van de dag (5)

Veel Zweedse woorden voor bessen en andere (kleinere) vruchten eindigen op -on. De grootste is wellicht de päron, peer; de herkenbaarste naam is plommon, pruim; familie daarvan is sviskon, kwets (met de gewéldige Duitse naam Zwetschge); de gekste naam is odon, rijsbes; de bes die je bij Ikea (in confituurvorm) vindt is lingon, vossenbes (ook wel kröson genoemd); de bes die op het Finse 2 eurostuk staat is hjortron, kruipbraam; de K3 van Zweedse bessen zijn fikon, krikon en vikon, resp. vijg, mirabelle en poolbraam; de plant die beter bij de vorige post past is träjon, varen; de bes wier naam daarop lijkt is tränjon, veenbes (al wordt deze vaker tranbär genoemd); de bes met de mooiste Nederlandse naam is mjölon, berendruif (ze staat hierboven afgebeeld); een van de lekkerste moet hallon, framboos, zijn; iets minder lekker is dan weer ollon, eikel; de plant die ten overvloede tierde aan de kleuterschool waar ik mijn eerste vorming heb genoten is nypon, rozenbottel; de bes die schrik heeft van de bessenrondknopmijt (ik verzin niks) is tistron, zwarte bes (beter bekend als svarta vinbär); de bessenplant met de mooiste bloemen is olvon, Gelderse roos; en die met de mooiste naam is smultron, bosaardbei. Niet te verwarren met de gewone aardbei, die jordgubbe ('aardoudje') genoemd wordt. De bosaardbei heeft trouwens zijn naam geleend aan de film Smultronstället ([de plaats waar] Wilde aardbeien [groeien]) van Ingmar filmmonument Bergman.

Woord van de dag (14)

Sõnajalg.

Ests voor varen (de plant, voor alle duidelijkheid, mocht de afbeelding hierboven niet geladen worden). Letterlijk betekent het 'woordbeen'. Waarom? Joost mag het weten.

Woord van de dag (13)

Hejnał.

Pools voor 'dauw' - eigenlijk afkomstig van het Hongaarse hajnal. De hejnał mariacki ofte 'dauw van Maria' is een trompetmelodie die elk uur gespeeld wordt in de hoogste toren van de Mariakerk in Krakau. Het deuntje wordt telkens abrupt afgebroken om te herinneren aan het verhaal over een torenwachter die in de middeleeuwen de Tataren zag aankomen en nog net de stad wist te waarschuwen - tot hij door een Tataarse pijl getroffen werd, ergens tussen een re en een fa kruis. De stadspoorten werden in extremis gesloten en de Tataarse aanval afgewend. Op YouTube vind je verschillende filmpjes met de ietwat melancholische, maar toch fier-militaristische riedel.

Uitdrukking van de dag (6)

Ni ddaw cof i chwegr ei bod yn waudd.

Welsh voor 'Een schoonmoeder zal zich niet herinneren dat ze schoondochter is geweest'.

Woord van de dag (12)

Blunda.

Blunda, of correcter att blunda, is Zweeds voor 'de ogen sluiten'. Opmerkelijk dat ze daar één woord voor hebben. Het Litouws kent er de tegenhanger van: atsimerkti, 'de ogen openen'.

Woord van de dag (11)

Uku yaluzela.

Xhosa voor 'het broebelen van kokend water'. Ik wist niet dat je daar een apart werkwoord voor nodig zou kunnen hebben.

Bovenstaande foto komt uit het fotoalbum van Patisserie Bloch, de oudste bakker van Gent. Althans, tot-ie in 2008 de deuren sloot en enkel nog recepten voor en foto's van aardse heerlijkheden als religieuses en bara brith achterliet. Bara brith is Welsh voor 'gespikkeld brood' en wel hierom:

Voila, dat hebben we ook alweer bijgeleerd.

Woord van de dag (10)

Iltis.

Duits voor 'bunzing' of 'ulk'. Het woord zou afstammen van een samenstelling van Elend (ellende, ballingschap) en Wesen (wezen), dus van 'uitheems wezen'.

Onderstaand juweel is de Volkswagen Iltis. Klinkt nog altijd iets chiquer dan bijvoorbeeld de Ford Bunzing of de Toyota Ulk. De VW Iltis is volgens Wikipedia technisch gezien de opvolger van de DKW Munga, de Mehrzweck-Universal-Geländewagen mit Allradantrieb (zoiets als 'de polyvalente universele 4-wheel-drive-ATV'). DKW staat overigens voor Dienstkraftwagen, maar kreeg later ook nog het epitheton Das kleine Wunder.

Woord van de dag (9)

Atawangéshkiwin.

Ojibwe voor 'de slechte gewoonte om altijd maar te lenen'. Ojibwe, Anishinaabemowin of Ojibmewomin is een indianentaal die ten noordwesten van en rond de Grote Meren wordt gesproken. Aan het Ojibwe hebben we onder andere de woorden manitoe, pecan, wigwam, squaw, totem, toboggan en mocassin ontleend. Atawangéwishkiwin heeft wel iets weg van het woord tingo in het Rapa Nui (het 'Paaseilands'), dat zoveel betekent als 'een voor een dingen lenen uit het huis van een vriend tot er niets meer overblijft'.

Nog veel meer van deze schitterende woorden vind je terug in Adam Jacot de Boinods The meaning of tingo. Ik vond mijn exemplaar in de Limerick in Gent. Niet twijfelen, kopen. Nu.

Weetje van de dag (3)

Vergeet-mij-nietje

is een van de mooiste woorden in het Nederlands. Zijn broers, neven en verre kennissen zijn dat ook in hun talen: Vergissmeinnicht (Duits), forget-me-not (Engels), forglemmigej (forglem mig ej, vergeet me niet, Deens), förgätmigej (Zweeds), gleym-mér-ej (IJslands), ne m'oubliez pas (Frans), nontiscordadimé (Italiaans), nomeolvides (Spaans), não-me-esqueças (Portugees), nu-mă-uita (Roemeens), neužmirštuolė (Litouws), niezapominajka (Pools), незабудка (njezabudka, Russisch), njezapomnička (Servokroatisch), unutmabeni (Turks), neforgesumino (Esperanto) enzoverder enzovoort. Het Ests doet niet mee met de vergeet-mij-niethype: Esten noemen de bloemen van het geslacht Myosotis (Grieks voor muizenoor) lõosilm oftewel leeuwerikenoog.

Weetje van de dag (2)

De Duitse humorist-cartoonist Loriot haalde de mosterd voor zijn artiestennaam bij het Franse loriot, wielewaal. De Duitse term daarvoor is Pirol (klemtoon op de o) of Goldamsel (goudmerel) of ook wel Pfingstvogel, pinkstervogel, een uitstekend weetje voor vandaag dus. Loriot, geboren als Victor von Bülow, vond zijn artiestennaam in zijn wapenschild: de wielewaal siert de adellijke familie von Bülow, aangezien hij wel eens iets wil uitroepen dat lijkt op 'buuloo', en wordt daarom ook wel eens Vogel Bülow genoemd.

Hieronder een typisch Loriotventje.

Weetje van de dag

Yves Montand, de Frans-Italiaanse chansonnier en acteur die eigenlijk Ivo Livi heette, zou zijn artiestennaam ontleend hebben aan wat zijn moeder hem toeriep als ze de dampende pot farfalle of capellini met een stevige slag op tafel had gezet en hij in het kapsalon van zijn zus de snor van de cafébaas om de hoek bijknipte: Ivo, monta! Ivo, kom naar boven!

Laat dit een gelegenheid zijn om, verrijkt met deze kennis, eens naar 'Les feuilles mortes' te luisteren.

Uitdrukking van de dag (5)

Eṣu yio jẹ,
Eṣu yio mọ,
Eṣu yio lọ,
Nibo li alatampoko yio wọ'

Yoruba voor
'De treksprinkhaan zal eten,
De treksprinkhaan zal drinken,
De treksprinkhaan zal weggaan,
Maar waar zal de gewone sprinkhaan zich verstoppen?'

De betekenis ervan is me niet geheel duidelijk. Ik vermoed iets van 'De ene blijft niet ongestraft voor iets waar de andere vrijuit voor gaat'.

Woord van de dag (8)

Apuepue.

Hawaiiaans voor 'een ruzie tussen twee personen die hetzelfde willen' of 'een poging om te krijgen wat iemand anders heeft'. Als je dan niet krijgt wat je wil, kan je op z'n Duits 'die beleidigte Leberwurst spielen'. Dat slaat niet op de kleur van je pruillip, maar op een verhaaltje dat de barsten in een gekookte leverworst verklaart. Een slager in Obersachsen zou alle worsten samen hebben gekookt, maar de leverworst moest het langst blijven liggen om te garen. Daar zou de worst zo van op zijn tenen getrapt zijn dat hij barstte.

Uitdrukking van de dag (4)

Ba wonnan da keh sua tshiki mbahki shi ka sah mutum dauda ba, amma ya filto tshiki mbahki shi ka sah mutum dauda.

Hausa voor 'Het is niet dat wat in de mond gaat, dat de man vuil maakt, maar dat wat eruit komt.'

Woord van de dag (7)

Abielu.

Ests voor 'huwelijk'. Abi-elu betekent letterlijk 'hulp-leven', omdat de echtelieden (abikaasad, 'medehelpers') elkaar in goede en kwade dagen moeten helpen.

Uitdrukking van de dag (3)

So nare den paus, so quader kristen.

Oudnederlands voor 'Hoe dichter bij de paus, hoe minder je christen bent'. Het lijkt nog te kloppen ook.

Woord van de dag (6)

Krawattenmuffel.

Duits voor 'iemand die geen das wil dragen'. Het bekendste voorbeeld in ons taalgebied is wellicht Prins Claus, wijlen de echtgenoot van de koningin van onze noorderburen. In 1998 - ik weet het ook maar van horen zeggen - heeft hij zijn stropdas plechtig van zijn hals gerukt, als symbool van de bevrijding van de strakke koninklijke regelgeving.

Woord van de dag (5)

Majandus.

Ests voor economie. Doet me denken aan oude boeken met blauwe ingebonden linnen kaft, die versleten en verlichtblauwd zijn, niet doordat ze vaak geraadpleegd zijn, maar doordat de boeken links en rechts ervan regelmatig uit het rek werden genomen. Het Nederlandse woord 'economie' doet me dan weer denken krantenpagina's die je overslaat omdat er enkel foto's van opeengestapelde euromunten in staan als het crisis is en foto's van bergen briefjes van 200 en 500 euro als het iets minder crisis is.

'Maja' betekent overigens 'huis', net als 'oikos' in 'oikonomie'.

Uitdrukking van de dag (2)

Серебро в бороду, бес в ребро.

'Serebró v bórodu, bés v rebró'. Zilver in het haar, duivel in de rib.

Russisch voor 'Een ouwe schuur staat snel in brand'. Doet me denken aan Wolke 9, een film van Andreas Dresen over een vrouw die na 30 jaar huwelijk zich in een romance met een vage kennis stort. Hierboven ziet u het resultaat.

Woord van de dag (4)

Wundernehmen.

Duits voor 'verwonderen'. Het heeft mij altijd wondergenomen, dat mensen Duits zo'n lelijke taal vinden.

Woord van de dag (3)

Vetullperpjekur.

Albanees voor 'unibrow' of een doorlopende wenkbrauw. Koning Zog I van Albanië mag er dan geen gehad hebben, dit creatuur wel:

Uitdrukking van de dag

Anhawdd pobi heb fiawd.

Moeilijk bakken zonder bloem.


Welsh voor 'Men kan geen omelet bakken zonder eieren te breken'.

Woord van de dag (2)

Docht.

Duits voor wiek of kaarsenpit. 'Wiek' is dan weer de oude Duitse naam voor Läänemaa ('Westland'), de Estse provincie ten westen van Tallinn. Hoofdplaats van Läänemaa is Haapsalu, het mooiste stadje aan de Estse westkust.

Woord van de dag

Fagylalt.

Hongaars voor roomijs.

In den beginne

Wanneer ge op zoek zijt naar het woord voor 'rolschaatsen' in het Zweeds, 'roomijs' in het Hongaars, 'borstelige wenkbrauw' in het Albanees of 'cravattenhater' in het Duits, kom dan naar hier. Ge maakt een bovengemiddelde kans om het loze woord van uw gedachten te vinden.