Woord van de dag (17)

Akegbe.

Edo voor 'een man die zich ouder, jonger, rijker of armoediger voordoet dan hij eigenlijk is'. Een faker dus eigenlijk. Als je het niet als akegbé, maar als ákegbe uitspreekt, betekent het 'haarpluk die te dun is en te hoog begint op het hoofd van dienaars van de Oba, de koning van Benin' (niet gelogen). Ik vraag me af of er ook een begrip is voor een vrouw die zich ouder, jonger, rijker of armoediger voordoet dan ze eigenlijk is, of voor een haarpluk die te dik is en te laag begint op het hoofd van de dienaars van de Oba, de koning van Benin.

Weetje van de dag (7)

Voor wie zich na het lezen van de vorige post afvraagt wat Nynorsk en Bokmål zijn: wel, het zijn de twee talen die in Noorwegen gesproken worden. 'Het Noors' bestaat immers niet. Lange tijd werd er in Noorwegen in het Deens geschreven. Midden in de negentiende eeuw besloot de Noorse dichter-taalkundige Ivar Aasen in een romantische opwelling een taal te creëren die gebaseerd was op West- en Centraal-Noorse dialecten. De taal kreeg de naam Landsmål, landstaal. Zo wou hij het gewone volk een geschreven taal aanbieden.

Ongeveer tegelijkertijd begon de leraar Knud Knudsen de taal van de bourgeoisie te hervormen; deze taal bleef sterk tegen het Deens aanleunen en werd Riksmål (rijkstaal) genoemd.

In 1929 kreeg het Landsmål officieel de benaming Nynorsk (Nieuwnoors, hoewel het op aloude dialecten is gebaseerd) en werd het Riksmål met enige aanpassingen omgedoopt tot Bokmål (boekentaal). Natuurlijk hebben deze ontwikkelingen ook tot een soort taalstrijd geleid; zo zijn/waren er fervente voorstanders van het oorspronkelijke Riksmål en van het Samnorsk, een mengvorm van Nynorsk en Bokmål, en dus ook vurige tegenstanders van de twee varianten die tot op de dag van vandaag worden gesproken. In geschreven vorm wordt het vaakst (85%) Bokmål gebruikt, vooral in de steden, maar als gesproken taal is het Nynorsk wijder verspreid.

De verschillen zijn niet verwaarloosbaar: zo kent het Nynorsk in vervoegde werkwoorden vaak een klankverandering, die in de andere continentale Scandinavische talen niet voorkomt (ik kom wordt eg kjem, Bokmål en Deens: jeg kommer, Zweeds: jag kommer). Alweer iets bijgeleerd vandaag!

Woord van de dag (16)

Bjørnetjeneste.

Deens voor 'berendienst'. Een berendienst (Zweeds: björntjänst, Nynorsk: bjørneteneste, Bokmål: bjørnetjeneste, Duits: Bärendienst, Russisch: медвежья услуга, mjedvjezj'ja oesloega) is een goedbedoelde dienst die meer kwaad dan goed doet. Het dichtst in de buurt komt in het Nederlands een vergiftigd geschenk, hoewel dat niet noodzakelijk goedbedoeld is. De term berendienst komt uit de fabel van Jean de La Fontaine over de beer en de tuinman, waar de beer een vlieg van het gezicht van de slapende tuinman wil plukken... met een grote steen. De vlieg overleeft de uithaal niet, de tuinman jammer genoeg evenmin.

Weetje van de dag (6)

In Montefiascone, in de provincie Lazio (Rome) in Italië, wordt een witte wijn met een wel heel speciale naam gemaakt: Est! Est!! Est!!!. Volgens de overlevering kreeg de wijn zijn naam toen in 1111 de Duitse bisschop Johannes Fugger naar Rome reisde om de kroning van Hendrik V tot keizer van het Heilige Roomse Rijk bij te wonen. Hij stuurde zijn bediende Martin vooruit om een herberg te zoeken waar goede wijn werd geschonken. Indien Martin zo'n herberg vond, moest hij Est! (Latijn voor zoiets als Hier is het!) op de muur schrijven. In Montefiascone kwam Fugger echter een herberg tegen waar Martin Est! Est!! Est!!! op de muur geschreven had. Fugger hield halt, de wijn beviel hem zozeer dat hij Hendrik en zijn kroning liet voor wat ze waren en zich op een paar jaar tijd van de wereld zoop. Hij ligt begraven in Montefiascone, Martin liet op zijn zerk het volgende beitelen: Est Est Est Propter nimium est hic IO Defuk Dominus meus mortuus est. Dat betekent 'Est Est Est, na te veel Est is hier mijn meester Io(hannes) Fugger gestorven'.

Woord van de dag (16)

Ide.

Niet enkel Frans en Engels voor winde (de vis die in het Duits Aland, Orfe en Nerfling en in het Ests säinas wordt genoemd), maar ook Zweeds voor winterslaapplaats. Dat lijkt natuurlijk nergens naar, maar het is dan ook gebruikelijker in de uitdrukking att gå i ide, in winterslaap gaan. Voor winterslaap hebben de Zweden nog een ander woord: vinterdvala. Dat wordt in het Deens dvale of, wellicht verwant aan ide, hi.

Woord van de dag (15)

Aforho.

Edo voor een spel waarbij iemand iets (eetbaars) op de grond gooit en iedereen er zoveel mogelijk van probeert vast te grabbelen. Aangezien Edo in Nigeria gesproken wordt, lijkt het er niet op dat dat een spel is waarvoor je capaciteiten nodig hebt die je in een vadsige luxeconsumptiemaatschappij als de onze ontwikkelt. Een goede vertaling lijkt me 'hongersnoodje'.

Weetje van de dag (5)

Veel Zweedse woorden voor bessen en andere (kleinere) vruchten eindigen op -on. De grootste is wellicht de päron, peer; de herkenbaarste naam is plommon, pruim; familie daarvan is sviskon, kwets (met de gewéldige Duitse naam Zwetschge); de gekste naam is odon, rijsbes; de bes die je bij Ikea (in confituurvorm) vindt is lingon, vossenbes (ook wel kröson genoemd); de bes die op het Finse 2 eurostuk staat is hjortron, kruipbraam; de K3 van Zweedse bessen zijn fikon, krikon en vikon, resp. vijg, mirabelle en poolbraam; de plant die beter bij de vorige post past is träjon, varen; de bes wier naam daarop lijkt is tränjon, veenbes (al wordt deze vaker tranbär genoemd); de bes met de mooiste Nederlandse naam is mjölon, berendruif (ze staat hierboven afgebeeld); een van de lekkerste moet hallon, framboos, zijn; iets minder lekker is dan weer ollon, eikel; de plant die ten overvloede tierde aan de kleuterschool waar ik mijn eerste vorming heb genoten is nypon, rozenbottel; de bes die schrik heeft van de bessenrondknopmijt (ik verzin niks) is tistron, zwarte bes (beter bekend als svarta vinbär); de bessenplant met de mooiste bloemen is olvon, Gelderse roos; en die met de mooiste naam is smultron, bosaardbei. Niet te verwarren met de gewone aardbei, die jordgubbe ('aardoudje') genoemd wordt. De bosaardbei heeft trouwens zijn naam geleend aan de film Smultronstället ([de plaats waar] Wilde aardbeien [groeien]) van Ingmar filmmonument Bergman.

Woord van de dag (14)

Sõnajalg.

Ests voor varen (de plant, voor alle duidelijkheid, mocht de afbeelding hierboven niet geladen worden). Letterlijk betekent het 'woordbeen'. Waarom? Joost mag het weten.